Հոսանքի ուժ։ Ամպերաչափ։ 

Առաջադրվող հարցեր՝

1. Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ սահմանել հոսանքի քանակական բնութագիրը:

Հոսանքի քանակական բնութագիրը սահմանելը անրաժեշտ է նրա համար, որպեսզի կարողանանք հոսանքը չափել։

2. Ինչո՞վ է տարբերվում ազատ լիցքակիրների ուղղորդված շարժումը քաոսային շարժումից:

Երբ ազատ լիցքակիրները ուղղորդված են շարժվում, առաջանում է էլեկտրական հոսանք

3. Ո՞ր հոսանքն են անվանում հաստատուն:

Եթե կամայական հավասար ժամանակներում հաղորդչի լայնական հատույթով անցնում են լիցքի նույն քանակը, ապա ադպիսի հոսանքն անվանում են հաստատուն հոսանք:

4. Սահմանել հաստատուն հոսանքի ուժը: Ի՞նչ է ցույց տալիս հոսանքի ուժը, և ո՞րն է նրա միավորը: Հոսանքի ուժի ի՜նչ մասնային միավորներ գիտեք:

Եթե կամայական հավասար ժամանակներում հաղորդչի լայնական հատույթով անցնում են լիցքի նույն քանակը, ապա ադպիսի հոսանքն անվանում են հաստատուն հոսանք: Միավորների միջազգային համակարգում հոսանքի ուժի միավորը կոչվում է ամպեր(Ա):

5. Ինչպե՞ս որոշել հաղորդչով անցնող լիցքը, եթե հայտնի է հոսանքի ուժը:

q=I⋅t

6. Ինչպե՞ս է սահմանվում լիցքի միավորը` Կուլոնը:

Մեկ կուլոնն այն լիցքն է, որն անցնում է հաղորդչի լայնական հատույթով 1 վայրկյանում, երբ հոսանքի ուժը հաղորդչում  1Ա է: 

7. Ո՞ր սարքն են անվանում ամպերաչափ: Ո՞ր երևույթի վրա է հիմնված նրա աշխատանքը:

Հոսանքի ուժը չափում են հատուկ սարքի՝ ամպերաչափի կամ միլիամպերաչափի միջոցով: Ամպերաչափը մի սարք է, որը չափում է շղթայով հոսող էլեկտրական հոսանքի ուժը:

8. Ինչո՞վ է պայմանավորված ամպերաչափի սլաքի պտտման անկյունը:

Սլաքի անկյունը կախված է հոսանքի ուժի չափից, ավելի մեծ հոսանք ավելի մեծ մագնիսական ազդեցություն սլաքը ավելի շատ պտտվում է:

9. Ինչպե՞ս են միացնում ամպերաչափը շղթայում: Ինչու՞:

Ամպերաչափը միացնում են հաջորդաբար էլեկտրական շղթայի այն բաղադրիչին, որի հոսանքի ուժը պետք է չափեն: Ամպերաչափի «+» սեղմակը անհրաժեշտ է միացնել այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է հոսանքի աղբյուրի դրական բևեռից, իսկ «−» նշանով սեղմակը՝ այն հաղորդալարի հետ, որը գալիս է բացասական բևեռից:

10. Սպառիչների ո՞ր միացումն են անվանում հաջորդական: Ինչպե՞ս է ամպերաչափը միացվում այն սպառիչին, որտեղ հարկավոր է չափել հոսանքի ուժը:

Շղթայի տեղամասում հաղորդիչների այնպիսի միացումը, որի դեպքում յուրաքանչյուր հաղորդչից դուրս եկող հաղորդալարը առանց ճյուղավորվելու միանում է այլ հաղորդչի, կոչվում է հաջորդական միացում:

11. Ո՞ր գծագիրն են անվանում էլեկտրական շղթայի սխեմա:

Հոսանքի աղբյուրը և հոսանքի սպառիչը միացված հաղորդալարերով կազմում են էլեկտրական շղթա: Էլեկտրական շղթաները ներկայացնող գծագրերը կոչվում են էլեկտրական սխեմաներ:

12. Ուշադիր նայելով 27-րդ ա նկարին՝ կնկատեք, որ ամպերաչափն ունի հավասարաչափ սանդղակ, այսինքն՝ սանդղակի բաժանման արժեքներն իրար հավասար են:Ինչու՞:

pages 21-25

A,B,C,D pages 28-29

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 169-ա,գ,ե;171-ա,գ,ե;173; 174

ա.x0=-b/2a=5/2
D=25-4*1*3
y0=-D/4a=-13/4

գ․x0=-b/2a=10/-4=-2,5
D=100-4*(-2)*1=108
y0=-D/4a=-108/-8=13,5

ե․x0=-b/2a=4*3/4=12/4=3
D=16-4*2/3*6=0
y0=-D/4a=0

ա․

գ․

ե․

Լրացուցիչ առաջադրանքներ՝158-բ,դ,զ;159-բ,դ;161; 166; 168

բ․ x=0
y=5

դ․ x=-2
y=-5

զ․ x=-3
y=-12

բ․ Հատվում է

դ․ Չի հատվում

​−3(x−5)​2​+7

y₀=-3

f(0)=4(x-1)^2-3=1

Ձախ 3

Ներքև -7

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 158-ա,գ,ե;159-ա,գ,ե;160; 162; 165; 167

ա․x0=4

y0=0

գ․x0=-3
x0=1

ե․x0=11

y0=20

ա․վերև, չի հատվում

գ․վերև հատվում է

ե․վերև հատվում է

a=5

b=-4

c=2

a=1/8

x0=5

y0=5

x0=5

-9=-4/5(0-5)^2+y0

-y0=-20+9

-y0=-11

y0=11

Աշխատանք տանը

Կյանքի ոչ բջջային ձևեր՝վիրուսներ, կառուցվածքը, կենսագործնեությունը։։ Էջ 33-35։/Հին գրքից/

1․ Ո՞րն է բակտերիաների հիմնական առանձնահատկությունը․
ա) Ունեն բջջային կորիզ
բ) Ունեն մեմբրանային օրգանոիդներ
գ) Չունեն ձևավորված կորիզ և մեմբրանային օրգանոիդներ 
դ) Դրանք բազմաբջիջ օրգանիզմներ են

2․ Ո՞րն է վիրուսի առանձնահատկությունը բակտերիայի համեմատ․
ա) Ունի բջջային կառուցվածք
բ) Կարող է ինքնուրույն բազմանալ
գ) Ունի բջջապատ և ցիտոպլազմա
դ) Չունի բջջային կառուցվածք և բազմանում է միայն այլ բջջում 

3․ Ո՞ր հիվանդությունն է առաջացնում վիրուսը․
ա) Տուբերկուլյոզ
բ) Բոտուլիզմ
գ) Գրիպ 
դ) Սիբիրյան խոց

4․ Ինչպե՞ս են բակտերիաները բազմանում․
ա) Բջջամասնությամբ (միտոզով)
բ) Սպորների միջոցով
գ) Պարզ բաժանմամբ 
դ) Բողբոջմամբ

5․ Ո՞րն է բակտերիաների դրական դերը մարդու կյանքում․
ա) Բոլորը հարուցիչներ են
բ) Միայն հիվանդություններ են առաջացնում
գ) Օգտագործվում են հակաբիոտիկների ոչնչացման համար
դ) Օգտագործվում են կաթնաթթվային մթերքների, դեղերի և կենսատեխնոլոգիայի մեջ

6․Ի՞նչ հիմնական բաղադրիչներից է կազմված վիրուսը․

ա) Ցիտոպլազմա, բջջապատ և կորիզ
բ) Ռիբոսոմներ, ԴՆԹ և մեմբրանա
գ) Գենետիկական նյութ (ԴՆԹ կամ ՌՆԹ) և սպիտակուցային պատյան (կապսիդ) 
դ) Բջջային մեմբրանա և օրգանոիդներ

Վերևից նետած քարը ինչքան ավելի վար է ընկնում, այնքան ավելի սաստկանում է նրա թափը, և ամենից ներքև գտնվողին ավելի ուժգին է հարվածում, քան ավելի վերև գտնվողին։ Հեռավոր Չինաստանում մեզանից շատ ժամանակ առաջ, մի կայսր է եղել։ Բոլոր մարդկանց պես նա էլ եկել ու գնացել է։ Բայց նրա մասին մնացել է այս զրույցը։

Ամառային մի օր կայսրն զբոսնում էր իր ապարանքի պարտեզում։ Զբոսնում էր՝ երջանիկ իր փառքով, իր երիտասարդ կյանքով, իր հզորությամբ։ Կայսրը զբոսնելով հասնում է պարտեզի պատշգամբին, որ բացված էր արքունիքի ընդարձակ  հրապարակի վրա։ Բարձրանում է պատշգամբը և նայում հրապարակին։ Արեգակի հուրը վառվել էր քարերի, հողերի վրա, ճառագայթների մի խուրձ ընկնում է կայսեր դեմքին, շիկացած ասեղի պես կիզում նրա դեմքն ու աչքերը։

-Ի՞նչ զարհուրելի տաք է,- ասում է կայսրը և ետ քաշվում։ Սակայն ուշադիր դիտում է հրապարակի վրայի անցուդարձը։ Ձիերը դժվարին ճիգով տանում են բեռնաբարձ սայլերը, շները լեզուները դուրս հանած, հևալով գնում են՝պատերին քսվելով։

Անցնում են մարդիկ, հանում են ծանր, սև գլխարկները, սրբում են քրտնած ճակատները։

«Գոնե այս ծանր գլխարկների փոխարեն թեթև, սպիտակ գլխարկներ դնեին…»։ Եվ հանկարծ կայսեր գլխում  լույս է ծագում։ Հրամայում է, որ իր առջևը գա  մեծ նախարարը։

-Դու չե՞ս տեսնում, որ իմ ժողովուրդը այրվում է այս ավանդական ծանր գլխարկների տակ։

— Այո՛, երկնքի՛ որդի, ճշմարիտ է։

-Ես կամենում եմ, որ վաղվանից ամեն մի չին իմ մեծ պետության մեջ հանի այդ ծանր, սև գլխարկները և սպիտակ, թեթև գլխարկ դնի։

Ապարանք է դառնում կայսրը ավելի գոհ ու երջանիկ, որ այսօր բարի ու օգտակար գործ կատարեց իր ժողովրդի համար։

Մեծ նախարարը մյուս օրը հրապարակում ողջ մայրաքաղաքի ժողովրդի առաջ կարդում է արքայական կամքի հրովարտակը ծանր, սև գլխարկները թեթև, սպիտակ գլխարկներով  փոխարինելու մասին։

Եվ հրամանանագիր է ուղարկում նահանգապետերին, որ ժողովրդին արգելեն ծանր, սև գլխարկներ կրելը և փոխարենը դնեն թեթև, սպիտակ գլխարկներ։

Իսկ նահանգապետերը հրամայում են քաղաքապետերին ու գավառապետերին, որ ժողովրդին արգելեն ծանր գլխարկներ կրելը։ Ընդդիմացողները տուգանքի ենթակա են։

Իրենց կարգին, քաղաքապետերը հրամայում են թաղապետերին, գավառապետերը՝ գյուղապետերին։

Իսկ թաղապետերն ու  գյուղապետերը խստիվ  հրամայում են, որ ամեն մարդ իսկույն կատարե կայսեր հրամանը, որ ուշացողները ծանր պատժի կենթարկվեն։

Երկնային մեծածավալ կայսրության բոլոր նահանգների մեջ  անհամար ոստիկանները եռանդով գործի էին անցել՝ հազարավոր քաղաքներում ու գյուղերում կիրառելով արքայական հրամանը։ Եվ օր օրի վրա ոստիկանների եռանդը աճում է՝ հին գլխարկ կրողներին ծեծում են ու ծանր տուգանքի ենթարկում, գավազաններով մեկդի են շպրտում հին գլխարկները և մերկ գլուխներին հարվածում։ Հեռավոր գավառներում հրամանն անմիջապես չկատարողներին լցնում էին բանտերը և շղթայի զարկում. ավելի հեռավոր վայրերում գլուխներն էին կտրում և ձողի ծայրին անցկացնում՝ սարսափ տարածելու համար…

Վերջապես կայսերական ապարանքի հաստաբեստ պատերը թափանցում  և կայսեր ականջին են հասնում շշուկով տարածված դաժան լուրերը։

Կայսրը սաստիկ զայրացած կանչում է մեծ նախարարին։

-Իրա՞վ են այդ չարաշշուկ լուրերը։

-Այո՛, իրավ են, երկնքի՛ արդարություն։

-Բայց մենք մի մարդասեր օրենք հրատարակեցինք, որ գլխարկները փոխեն, ոչ թե գլուխները կտրեն։

-Սակայն օրենքի ընթացքն այսպես է։ Եվ նրա այս բնական ընթացքի առաջ անզոր է թե՛ իմ, և թե՛ նույնիսկ Ձեր արքայական հզորությունը։Կայսրը գլխիկոր մեկուսացավ իր առանձնասենյակում և իր մռայլ տրամադրությունը փարատելու համար այդ գիշեր ավելի թափով անձնատուր եղավ արքունիքի սովորական խրախճանքին։

Հեղինակ՝ Ավետիք Իսահակյան

1. Մեկնաբանի՛ր կայսեր զգացմունքները գլխարկների պատմությունից առաջ և հետո։ 

Կայսրը գլխարկների պատմությունից առաջ մտածում էր, որ նա լավ բան է արել ժողովրդի համար, բայց պատմությունը իմանալուց հետո նա իրեն լավ չզգաց և տխրեց։

2. Ստեղծված իրավիճակը շտկելու առաջարկներ գրի՛ր։ 

Իմ կարծիքով կայսրը պետք էր ոչ թե օրենք գրալ այլ խորհուրդ տար ժողվրդին։

3. Գրի՛ր քո կարծիքը կայսեր որոշման վերաբերյալ։ 

Կայսրի որոշումը լավներ բայց իմ կարծիքով նա պետք է ուղակի հարհուրդ տար։

4. Ինչպե՞ս անել, որ լավ գործը վատի չվերածվի։ 

Լավ գործը վատին չվերածելու համար պետք է սկզբից մտածել հետևանքների մասին։

§8.Էլեկտրական հոսանքի ազդեցությունները: 

§9.Էլեկտրական հոսանքը մետաղներում: 

Առաջադրվող հարցեր՝

1. Ինչպիսի՞ ազդեցություններով է օժտված հոսանքը:

Ջերմային, կենսաբանական, քիմիական, մագնիսական:

2. Նկարագրեք փորձեր, որոնցում դրսևորվում է հոսանքի ջերմային ազդեցությունը: Որ սարքերում է օգտագործվում հոսանքի  ջերմային ազդեցությունը:

Լամպի մեջ օգտագործվում է ջերմային էլեկտրական ազդեցություն: Դրա միջոցով լամպի միջուկը տաքանում է, շիկանում և լույս է առաջանում:

3. Ի՞նչ գործնական կիրառություն ունի հոսանքի քիմիական ազդեցությունը:

Հոսանքի քիմիական ազդեցությունը հնարավորություն է տալիս ստանալու մաքուր մետաղներ ՝ դրանց աղերի և հիմքերի լուծույթներից, առարկաները պատել մետաղի շերտով ՝ ցինկապատել, արծաթազօծել, ոսկեզօծել և ալյն։

4. Ի”նչ երևույթներով է դրսևորվում հոսանքի բնախոսական ազդեցությունը:

Հոսանքի ազդեցությամբ, օրինակ, մկանները կծկվում են։ Հոսանքի ազդեցությամբ մեծանում է անոթներում արյան հոսքի արագությունը, ուժեղանում է արյան մատակարարումն առանձին օրգաններին:

5. Նկարագրեք հոսանքի մագնիսական ազդեցությունը ցուցադրող մի փորձ: Ինչու են այդ ազդեցությունը համարում հոսանքի ամենաբնորոշ ազդեցությունը:

Հոսանքի մագնիսական ազդեցուքյունը ուղեկցում է նրան ամենուրեք, անկախ նրանից թե, ինչպիսի նյութերի միջով է անցնում հոսանքը:

6. Ի՞նչ է բյուրեղի տարածական կամ բյուրեղային ցանցը:

Բյուրեղներում մասնիկները կատարում են անկանոն՝ քաոսային տատանողական շարժում հավասարակշռության դիրքերի՝ հանգույցների շուրջը, որոնց հմախումբը բյուրեղի տարածման կամ բյուրեղային ցանց է:

7. Ինչպե՞ս են բաշխված մասնիկները մետաղի բյուրեղային ցանցում:

Մետաղում բյուրեղային ցանցի հանգույցների շուրջը տատանվում են դրական իոնները, իսկ հանգույցների միջակա տարածության մեջ անկանոն շարժվում են ազատ էլեկտրոնները:

8. Ինչպիսի՞ շարժումներ են կատարում մետաղի բյուրեղի ազատ էլեկտրոնները և դրական իոնները էլեկտրական դաշտի բացակայությամբ:

Եթե մետաղի ներսում էլեկտրական դաշտ չկա, ապա էլեկտրոնների շարժումը լիովին քաոսային է։

9.  Ի՞նչ է  էլեկտրական հոսանքը մետաղներում:

Մետաղներում էլեկտրական հոսանքը ազատ էլեկտրոնների ուղորդված շարժումն է։

10. Նկարագրել Ռիկեի փորձը: Այս փորձի արդյունքի հիման վրա ինչ եզրակացություն կարելի է անել:

Նա վերցրել է երեք գլան՝ պղնձե, ալյումինե, պղնձե, և հաջորդաբար, հիմքերն իրար հպելով՝ միացրել էլեկտրական շցթային: Այդ շղթայում ուղիղ մեկ տարի էլեկտրական հոսանքը չի անջատվել, իսկ գլաններով ընդհանուր առմամբ անցել է 3,5 ՄԿլ լիցք: Ռիկեն, մանրազնին հետազոտելով գլանները, նյութի տեղափոխության ոչ մի հետք չի նկատել. ո՛չ պղնձե գլանում ալյումինի ատոմներ, ո՛չ էլ ալյումինե գլանում պղնձի ատոմներ չեն հայտնաբերվել:
Այստեղից Ռիկեն եզրակացրել է, որ մետաղե հաղորդիչներով հոսանք անցնելիս իոններ չեն տեղափոխվում: Հետևաբար՝ մետաղներում էլեկտրական հոսանքը միայն ազատ էլեկտրոնների ողղորդված շարժում է, իսկ էլեկտրոնները բոլոր մետաղներոմ, այդ թվում՝ պղնձում և ալյումինում, նույնն են: