Բայ։ Դիմավոր եւ անդեմ բայեր։ Անկախ եւ կախյալ դերբայներ։ Անկախ դերբայների գործառույթը։ Դերբայական դարձված։

Առաջադրանք

1. Լրացրու բաց թողած տառերը, կետադրիր։
2. Ընդգծիր դերբայական։
3. Մգացրած բառերը ձեւաբանական վերլուծության ենթարկիր։
4. Տեքստից գտիր գավազան, ծավալուն, ճոխ, ագահ բառերի հոմանիշները։
5. Ժողովասրահ, ձեռնափայտ, մրգավաճառ, բազկաթոռ բառերը բառակազմական վերլուծության ենթարկիր։
6. Գտիր մեկական բառ ու, ի, ը ձայնավորների հնչյունափոխությամբ։

Տեքստ
Հասարակական ժողովասրահի սպասավորները Սմբատին տեսնելով միմիանցից առաջ ընկան նրա գլխարկն ու ձեռնափայտը վերցնելու: Հախճաքարե ընդարձակ սանդուղքով վեր բարձրանալով Սմբատն անցավ մարմարե սյուների արանքով եւ մտավ մի ընդարձակ սրահ որտեղ մի խումբ զբաղված էր թղթախաղով մի այլ խումբ զրույցով ու վիճաբանությամբ: Մյուս տեղում գռեհիկ զավեշտներ էին պատմում միմյանց ուսի խփում: Լսվում էին զանազան անարգական դարձվաքներ ու արտահայտություններ: Դրանք երեկվա սայլապաններն էին մրգավաճառները հագուստը փոխած օսլայած օձիքով: Սրահը զարդարված էր փարթամ կահկարասիով ողողված էր լամպերի աչք շլացնող փայլփլուն լույսով: Թավշյա բազկաթոռներին ու բազմոցներին անփույթ ընկողմանած էին նավթաշխարհի ընչաքաղց տերերի հղփացած որդիները։ Սմբատն արհամարհանք ու նույնիսկ նողկանք զգաց դեպի այդ մարդիկ որոնք իրեն տեսնելով պատկառանքով հետ քաշվեցին ոմանք էլ խոնարհ գլուխ տվեցին:

Դերբայական դարձվածքներ

Սմբատին տեսնելով
նրա գլխարկն ու ձեռնափայտը վերցնելու։
Հախճաքարե ընդարձակ սանդուղքով վեր բարձրանալով։
զբաղված էր թղթախաղով մի այլ խումբ զրույցով ու վիճաբանությամբ:
հագուստը փոխած օսլայած օձիքով։
Սրահը զարդարված էր փարթամ կահկարասիով։
ողողված էր լամպերի աչք շլացնող փայլփլուն լույսով:

Անկախ դերբայներ

անորոշ-(ել,ալ) գրել, կարդալ։

ենթակայական-(ող) կարդացող,գրող։

հարակատար-(ած) գրած,կարդացած։

համակատար-(իս) գրելիս,կարդալիս։

Սովորիր դասը օգտվելով ՝

դասագիրք 1-ից 54, էջ 141-144 պատմել կամ դասագիրք 2-ից դաս 53, էջ 146-148

Բլոգում պատասխանել հարցերին․

1. Բնութագրե՛ք Արագածոտնի բնակչությունն ու բնակավայրերը։

Արագածոտնի mարզում կա երեք քաղաք, այսինքն մարզը մեծամասամբ գյուղաբնակ է և մարզի խտությունը քիչ է։

1. Որո՞նք են Արագածոտնի մարզի բնակչության խտության տարբերությունների պատճառները:

Քանի որ Արագածոտնը չի գտնվում մոտավորապես նույն բարձրության վրա՝ մի վայրում շատ բարձր է, մյուսում ցածր։

1. Ի՞նչ ռեսուրսներով է հարուստ մարզը։

Այն հարուստ է ջրային պաշարներով, շինանյութերով և բերի հողերով։

1. Նշե՛ք Արագածոտնի մարզի ազգային փոքրամասնություններով բնակեցված գյուղերը։

Մարզում կան Եզդիաբնակ գյուղեր՝ Ալագյազ, Ռյա Թազա, Ավշեն, Սիպան, Շենկանի և այլն։

1. Ի՞նչ նախադրյալներ կան Արագածոտնի մարզում բնակչության հանգստի կազմակերպման համար։

1. Թվարկի՛ր մարզի քաղաքները։

Ապարան, Աշտարակ և Թալին։

1. Թվարկի՛ր մարզի տարաքում գտնվող ջրային օբյեկտները։

Ամբերդ գետ, Գեղարոտ գետ,Քասաղ գետ, Ապարանի ջրամբար և այլ։

1. Համառոտ նկարագրի՛ր տնտեսությունը։

Տնտեսության հիմքը հիմնականում գյուղատնտեսությունն է։

Առաջադրանք 1

Խորհրդային Հայաստանը«սոցիալիստական կարգերի» հաստատման ճանապարհին

Գաղափարաքաղաքական նախադրյալները

Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հասարակական կյանքը կառուցվեց մարքսիստական-լենինյան գաղափարախոսության հիման վրա։ Պետությունը նպատակ ուներ ստեղծել սոցիալիստական հասարակություն, որտեղ վերացվում է անհատական սեփականությունը, ամրապնդվում է կուսակցության միակողմանի ղեկավար դերը, և հասարակության բոլոր ոլորտները ենթարկվում են կենտրոնացված կառավարամանը։ Այս գաղափարախոսությունը ծառայեց որպես պետության քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական բարեփոխումների տեսական հիմք։

Նոր տնտեսական քաղաքականություն (ՆԷՊ)

1920-ականների սկզբին երկրի տնտեսությունը ծանր ճգնաժամ էր ապրում, ուստի ներդրվեց ՆԷՊ-ը։ Սա թույլատրեց սահմանափակ մասնավոր ձեռնարկությունների գործունեություն, վերականգնեց առևտուրը և խրախուսեց գյուղատնտեսական արտադրությունը՝ ապահովելով սովի նվազեցում և արտադրության աստիճանական աճ։ ՆԷՊ-ը դարձավ կարևոր քայլ դեպի սոցիալիստական տնտեսության ձևավորման հարթակի ստեղծումը, քանի որ այն համադրեց պետության վերահսկողությունն ու անհատական նախաձեռնությունը։

Արդյունաբերացում (ինդուստրացում)

1930-ականներին սկսվեց արագացված արդյունաբերացման գործընթացը, որը կենտրոնացվեց ծանր արդյունաբերության, էներգետիկայի և մեքենաշինության վրա։ Կառուցվեցին նոր գործարաններ, արտադրական ձեռնարկություններ և ենթակառուցվածքներ՝ նպատակ ունենալով երկիրը վերածել արդյունաբերական հզոր պետության։ Արդյունաբերացման ժամանակ լայնորեն կիրառվեցին պլանային տնտեսության սկզբունքները, ինչը հնարավորություն տվեց կենտրոնացնել ռեսուրսները և արագացնել տեխնիկական առաջընթացը, սակայն դա նաև սոցիալական լարվածություն առաջացրեց որոշ ոլորտներում։

Գյուղատնտեսության կոլեկտիվացում

Գյուղացիների անհատական տնտեսությունները միավորվեցին կոլխոզների և սովխոզների մեջ՝ նպատակ ունենալով ամրապնդել հանրային սեփականությունը և պետության վերահսկողությունը գյուղատնտեսության վրա։ Մասնավոր սեփականությունը սահմանափակվեց, հողը, կենդանական կապիտալն ու արտադրական միջոցները դարձան հանրային, իսկ գյուղացիները պարտավորվեցին աշխատել կոլեկտիվ տնտեսություններում։ Գործընթացը հաճախ ուղեկցվեց դիմադրությամբ, տնտեսական դժվարություններով և բնակչության սոցիալական լարվածությամբ, սակայն այն պետք է ապահովեր երկարաժամկետ տնտեսական կայունություն և արտադրության կենտրոնացում։

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Նոր տնտեսական քաղաքականություն — 1921–1928 թթ., Լենինի քաղաքականություն, թույլ տվեց փոքր մասնավոր տնտեսություն և շուկայի ակտիվացում:

• Վ. Լենին — հեղափոխական առաջնորդ, ՆԷՊ-ի հեղինակ։

• Ի. Ստալին — Լենինի հաջորդող առաջնորդ, ուժեղ արդյունաբերացում և կոլեկտիվացում իրականացրեց:

• սոցիալիստական հասարակություն — արտադրական միջոցները պատկանում են պետությանը, նպատակ՝ սոցիալական հավասարություն:

• Արդյունաբերացում (Ինդուստրացում) — գյուղատնտեսությունից արդյունաբերության անցում, Հայաստանում՝ հանքարդյունաբերություն, քիմիա, տեքստիլ:

• կուլակ — հարուստ գյուղացի, որին կոլեկտիվացումը զրկեց հողից և ունեցվածքից:

Առաջադրանք 2

Կուսակցական մենիշխանության հաստատումն ու բռնությունների քաղաքականությունը Հայաստանում 1920-1930-ական թթ.

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Ի. Ստալին — Խորհրդային Միության ղեկավար (1924–1953 թթ.)։ Իրականացրել է խիստ կենտրոնացված կառավարում, արդյունաբերականացում և կոլեկտիվացում։ Նրա կառավարման տարիներին իրականացվել են քաղաքական բռնաճնշումներ, զանգվածային ձերբակալություններ և աքսորներ։

• Լև Տրոցկի — Ռուս հեղափոխական գործիչ, Կարմիր բանակի կազմակերպիչներից։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո զբաղեցրել է բարձր պաշտոններ։ Հետագայում հակասության մեջ է մտել Ստալինի հետ և արտաքսվել ԽՍՀՄ-ից։

• տրոցկիստ — Տրոցկու քաղաքական գաղափարների հետևորդ։ Տրոցկիստները պաշտպանում էին «մշտական հեղափոխության» տեսությունը և ընդդիմանում էին ստալինյան քաղաքականությանը։

• Ե. Չարենց — Հայ մեծ բանաստեղծ, խորհրդային շրջանի գրականության կարևոր ներկայացուցիչ։ Նրա ստեղծագործությունները վերաբերում են հայրենասիրությանը, հեղափոխությանը և մարդկային ապրումներին։ 1937 թ. դարձել է բռնաճնշումների զոհ։

• Ա. Բակունց — Հայ գրող և հասարակական գործիչ։ Իր գործերում պատկերել է գյուղական կյանքը, բնությունը և հասարակ մարդկանց ճակատագիրը։ Նա նույնպես զոհ է դարձել 1937 թ. քաղաքական բռնաճնշումներին։

• Զ. Եսայան — Հայ գրող և հասարակական գործիչ, ակտիվ մասնակցել է ազգային-հասարակական շարժումներին։ Ստեղծագործություններում արտացոլել է ցեղասպանության և գաղթի թեմաները։ Խորհրդային տարիներին ենթարկվել է հետապնդումների։

• Անաստվածական (աթեիստական) — Կրոնին և Աստծո գոյությանը ժխտող գաղափարախոսություն։ Խորհրդային Միությունում պաշտոնապես խրախուսվում էր աթեիզմը, և սահմանափակվում էր եկեղեցու գործունեությունը։

• Դաշնակցություն — Հայ ազգային քաղաքական կուսակցություն, հիմնադրված 1890 թ․։ Նպատակ ուներ պայքարել հայ ժողովրդի իրավունքների և անկախության համար։ Մեծ դեր է ունեցել Առաջին Հանրապետության շրջանում։

• Հնչակ­յան կուսակցություն — Հայ քաղաքական կուսակցություն, հիմնադրված 1887 թ․։ Սոցիալ-դեմոկրատական ուղղվածություն ուներ և պայքարում էր արևմտահայության իրավունքների համար։

• եկեղեցի — Կրոնական կազմակերպություն և հավատացյալների համայնք։ Հայաստանում հիմնական եկեղեցին է, որը կարևոր դեր ունի հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային կյանքում։

• Խորեն Մուրադբեկ­յան — Խորհրդային Հայաստանի կուսակցական գործիչ։ Մասնակցել է պետական և կուսակցական կառավարման գործընթացներին խորհրդային շրջանում։

Համեմատի՛ր և հակադրի՛ր Թըմկա տիրուհու և  Այծեմնիկի կերպարները: Պաշարման մեջ հայտնվելով՝ ի՞նչ քայլի դիմեց Թմկա տիրուհին:  Նման իրավիճակում ի՞նչ քայլի դիմեց Այծեմնիկը:

Պատմության մեջ միյան տղամարդկանց հերոսություններով ամենինչ չի սահմանափակվում։Մենք հանդիպում ենք կանանց որոնք պաշպանում են իրենց հայրենիքը և պատմական փաստերում և գրականական ստեղծագործություններում, բայց ոչ բոլորնեն միշտ միջև վերջ պաշպանում իրենց հայրենիքը։

Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» ստեղծագործությունում ներկայացված է Թմկա տիրուհին, որը սկզբում թվում է գեղեցիկ և, որը սիրելի է իր ամուսնուն քաջ Թաթուլին, բայց երբ Շահի գայթակղիչ խոստումներից հետո նա դավաճանում է իր ամուսնուն և իր ժողվրդին։ Մի գիշեր բա բացում է Թմկաբերդի դարպասենրը բերդը կործանվում է և տուժում են բոլորը զոհվում են բերդի քաևերը, բայց հետո նա արժանանում է պատժի։

Ի տարբերություն Թմկա տիրուհին պատմական հատվածում Այծեմնիկը Անի քաղաքի պաշարման ժամանակ նա կանգում է պարիսպներին և կռվում է թշնամիների հետ։Նույնիսկ երբ նա վնասվում էր նա հանում էր նետը իր մարմնից և հետ էր ուղարկում թշնամու վրա։և այս աբբողջի մասին վկայում է Սամվել Անեցին իր գրերում։

Այս երկու հատվածները մեզ սովորեցնում են, որ մարդու ընտրությունը մեծ նշանակություն ունի։և եթե նա անումես վատ արարք ոնց Թմկա տիրուհին և դավաճանում ես քո ժողվրդին և ամուսնուն ու նրան կհիշվեն որպես բացասական կերպար, իսկ եթե լավ արարք ոնց Այծեմնիկը նրան կհիշեն որպես դրական կերպար և հերոս։

Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 4․«Քաղաքացիություն» հասկացությունը։Քաղաքացու իրավական կարգավիճակը ՀՀ-ում։ Ակտիվ քաղաքացի /էլ․ դասագիրք, էջ 58-69/․

Օգտակար հղումներ՝
-ՀՀ Սահմանադրություն
-«ՀՀ քաղաքացիության մասին» ՀՀ օրենք
-ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք

Առաջադրանք
1․ ՀՀ Սահմանադրությունից հանե՛ք այն հոդվածները, որոնք վերաբերում են ՀՀ քաղաքացիությանը։

1. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներից ծնված երեխան Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի է:

2. Յուրաքանչյուր երեխա, որի ծնողներից մեկը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի է, ունի Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ձեռք բերելու իրավունք:

3. Ազգությամբ հայերը Հայաստանի Հանրապետությունում բնակություն հաստատելու պահից ունեն Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ձեռք բերելու իրավունք:

4. Ազգությամբ հայերը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիությունը ձեռք են բերում օրենքով սահմանված պարզեցված կարգով:

5. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին չի կարող զրկվել քաղաքացիությունից: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին չի կարող զրկվել քաղաքացիությունը փոխելու իրավունքից:

6. Սույն հոդվածով սահմանված իրավունքների իրականացման կարգը, Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության ձեռքբերման այլ հիմքերը, ինչպես նաև դադարեցման հիմքերը սահմանվում են օրենքով:

7. Սույն հոդվածի 2-4-րդ մասերով, ինչպես նաև 5-րդ մասի 2-րդ նախադասությամբ սահմանված իրավունքները կարող են սահմանափակվել միայն օրենքով` պետական անվտանգության, հանցագործությունների կանխման կամ բացահայտման, ինչպես նաև այլ հանրային շահերի պաշտպանության նպատակով:

8. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները Հայաստանի Հանրապետության սահմաններից դուրս, միջազգային իրավունքի հիման վրա, Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության ներքո են:
2․ Համեմատե՛ք «մարդ» և «քաղաքացի» հասկացությունները։

Մարդը յուրաքանչյուր անձն է, ով ծնվել է և ունի բնական ու անօտարելի իրավունքներ՝ կյանքի, ազատության, արժանապատվության և այլ հիմնարար իրավունքներ։ Այս իրավունքները մարդուն պատկանում են պարզապես այն պատճառով, որ նա մարդ է, և դրանք կախված չեն որևէ պետությունից։ Իսկ քաղաքացին այն մարդն է, ով իրավական կապ ունի կոնկրետ պետության հետ։ Քաղաքացին, բացի մարդու ընդհանուր իրավունքներից, ունի նաև տվյալ պետության կողմից տրված հատուկ իրավունքներ, օրինակ՝ ընտրելու և ընտրվելու իրավունք, ինչպես նաև ունի որոշակի պարտականություններ պետության նկատմամբ
3․ Թվարկե՛ք ակտիվ քաղաքացուն բնորոշ հատկանիշներ։ Իսկ դուք ձեզ համարու՞մ եք ակտիվ քաղաքացի․պատասխանը հիմնավորե՛ք փաստերով /բլոգային աշխատանք/․

Ակտիվ քաղաքացին այն մարդն է, ով՝ մասնակցում է ընտրություններին, հետաքրքրվում է երկրի խնդիրներով, պահպանում է օրենքները, մասնակցում է հասարակական կյանքին, արտահայտում է իր կարծիքը, պատասխանատվություն է զգում երկրի ապագայի համար, օգնում է համայնքին:

Ես ինձ ամբողջովին ակտիվ քաղաքացի չեմ համարում, որովհետև դեռ շատ չեմ մասնակցում հասարակական կյանքին և միշտ չէ, որ հետաքրքրվում եմ երկրի խնդիրներով։ Չեմ մասնակցում ընտրություններին, քանի որ դեռ անչափահաս եմ և հասարակական գործերին էլ հաճախ չեմ մասնակցում։ Բայց փորձում եմ հարգել օրենքները, ճիշտ պահել ինձ և ավելի լավ հասկանալ իմ իրավունքներն ու պարտականությունները։

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 248; 251; 253; 255

S=7*16*sin45/2=28/✓2

S=abc/4R

84=3570/4r
336r=3570
r=10.625

AK=4

BK^2=AB^2-AK^2=25-16
BK=3

S=8*3/2=12

S=abc/4R
12=200/4R
48R=200
R=100/24=50/12=25/6

AP=2y
AC=5y
AM=x
AB=3x

SAMP=x*2y*sina*1/2
SABC=3x*5y*sina*1/2
SAMP:SABC=1/7,5

Լրացուցիչ առաջադրանքներ՝  293-բ; 294-բ,դ; 295-բ,դ; 296-բ

բ․ 0

բ․ —

դ․ — 5/3

բ․ √3

դ․

բ․ -4 կամ 13

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 297-ա,գ,ե;299-ա,գ,ե;300-ա,գ,ե,է;301-ա,գ

ա)նշանակենք x+2=t
t^2+5t-3=0

գ)նշանակենք x-3=t
2t^2-t+5=0

ե)նշանակենք 4a-1=t
t^2+3t=0

ա․նշանակենք a^2=t
t^2+5t-7=0

գ․նշանակենք x^2=t
5t^2+9t-12

ե․նշանակենք b^2=t
-9t^2+7t+11

ա․նշանակենք x^2=t
t^2-8t+7=0
D=64-4*1*7=36
t1=8+6/2=7
t2=1

1)x^2=t
x^2=7
x=+-✓7

2)x^2=t
x=+-1

գ․նշանակենք x^2=t
2t^2-12t+10=0
D=144-4*2*10=64
t1=12+8/4=5
t2=1

1)x^2=t
x^2=5
x=+-✓5

2)x^2=t
x=+-1

ե․նշանակենք x^2=t
2t^2+9t+4=0
D=81-4*2*4=49
t1=-9+7/4=-0.5
t2=-4

1)x^2=t
x^2=-1/2 դատարկ բազմություն

2)x^2=t
x=-4 դատարկ բազմություն

է․նշանակենք x^2=t
8t^2-4✓2t+1=0
D=32-4*8*1=0
t=4✓2/8=✓2/2

x^2=t
x=+-1/✓2✓2

ա․a^4+6a^2-16=0
a^2=t
t^2+6t-16=0
D=36-4*1*(-16)=100
t1=-6+10/2=2
t2=-8

1)a^2=2
a=+-✓2

2)x^2=t
x^2=-8 դատարկ բազմություն

գ․