Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման /շարունակություն/․
Թեմա 2․Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը՝ որպես յուրաքանչյուր մարդու իրավունքների և ազատությունների երաշխավոր․

Առաջադրանք

2․ Ընթերցե՛ք Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը և առանձնացրեք ընտանեկան իրավունքին վերաբերող հոդվածները /բլոգային աշխատանք/․

Հոդված 12.

Ոչ ոք չի կարող ենթարկվել իր անձնական ու ընտանեկան կյանքում կամայական միջամտության, իր տան, իր նամակագրության կամ իր պատվի ու հեղինակության նկատմամբ կամայական ոտնձգությունների: Յուրաքանչյուր ոք ունի նման միջամտությունից կամ ոտնձգությունից օրենքի պաշտպանության իրավունք:

Այս հոդվածը ասում է, որ
ոչ ոք իրավունք չունի խանգարելու մարդու անձնական կյանքին, ընտանիքին, տուն մտնելուն,կամ նրա հեղինակությանը։

Հոդված 16.

1. Չափահաս դարձած տղամարդիկ ու կանայք իրավունք ունեն, առանց ռասայական, ազգային ու կրոնական պատկանելության հատկանիշների որևէ սահմանափակման, ամուսնանալու և ընտանիք կազմելու: Նրանք օգտվում են նույն իրավունքներից ամուսնանալու պահին, ամուսնության ընթացքում և ամուսնալուծության դեպքում:

2. Ամուսնությունը կարող է կայանալ միայն ամուսնացող երկու կողմերի ազատ ու լիակատար համաձայնության դեպքում:

3. Ընտանիքը հանդիսանում է հասարակության բնական ու հիմնական բջիջը և ունի հասարակության ու պետության կողմից պաշտպանության իրավունք:

Այս հոդվածը ասում է, որ յուրաքանչյուր չափահաս տղամարդ և կին կարող է ազատ ամուսնանալ, անկախ նրանից՝ ինչ ռասայի, ազգության կամ կրոնի է պատկանում։

Հոդված 23.

1. Յուրաքանչյուր ոք ունի աշխատանքի, աշխատանքի ազատ ընտրության, աշխատանքի արդար ու բարենպաստ պայմանների և գործազրկությունից պաշտպանվելու իրավունք:

2. Յուրաքանչյուր ոք, առանց որևէ խտրականության, ունի հավասար աշխատանքի համար հավասար վարձատրության իրավունք:

3. Յուրաքանչյուր աշխատող իրավունք ունի արդար ու գոհացուցիչ վարձատրության, որը ապահովի մարդավայել գոյություն իր և իր ընտանիքի համար և անհրաժեշտության դեպքում լրացվի սոցիալական ապահովության այլ միջոցներով:

4. Յուրաքանչյուր ոք ունի արհեստակցական միություններ ստեղծելու և իր շահերը պաշտպանելու համար արհեստակցական միություններ ընդունվելու իրավունք:

Այս հոդվածը ասում է, որ ամեն մարդ ունի աշխատելու, աշխատանքը ընտրելու և գործազրկությունից պաշտպանվելու իրավունք։

Հոդված 25.

1. Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի այնպիսի կենսամակարդակի, ներառյալ սնունդը, հագուստը, բնակարանը, բժշկական խնամքը և սոցիալական անհրաժեշտ սպասարկումը, որն անհրաժեշտ է իր և իր ընտանիքի առողջությունն ու բարեկեցությունը պահպանելու համար, և գործազրկության, հիվանդության, հաշմանդամության, այրիանալու, ծերության կամ իր կամքից անկախ ապրուստի միջոցներից զրկվելու դեպքում` ապահովելու իրավունք:

2. Մայրությունն ու մանկությունը տալիս են առանձնահատուկ խնամքի և օգնության իրավունք: Ամուսնությունից կամ արտաամուսնական կապից ծնված բոլոր երեխաները պետք է օգտվեն սոցիալական միանման պաշտպանությունից:

Ամեն մարդ պետք է ունենա նորմալ կենսամակարդակ, որը ներառում է սնունդ, հագուստ, բնակարան, բուժօգնություն և սոցիալական աջակցություն։

Հայոց եկեղեցին հանրապետության փուլում/ էջ 54 պատմել/

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ուրվագծի՛ր եկեղեցու գործունեությունը ՀՀ գոյության
շրջանում:
բ. Բացատրի՛ր։ Որպես առանձին կառույց՝ եկեղեցու և պետության միջև
ի՞նչ խնդիրներ էին առաջացել
Պետության եկեղեցու որոշ հողամասեր տալիս էր բնակիչներին, ինչի հետ եկեղեցին համաձայն չէր։
գ. Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ քաղաքական, կրոնական և կրթամշակութային խնդիրների էր անդրադառնում դաշնագրի նախագիծը։

Նախագիծը պահանջում էր Էջմիածնի և եկեղեցական տարածքների քաղաքական ինքնավարություն և սեփական վարչական մարմիններ։ Կրոնական առումով այն ցանկանում էր, որ եկեղեցին ունենա անկախություն իր ներքին գործերում՝ առանց պետական վերահսկողության։ Կրթամշակութային հատվածում նշվում էր հոգևոր կրթության վերահսկումը, ճեմարանի գործունեության վերականգնումը և եկեղեցու դերակատարումը ազգային մշակութային կյանքում։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Գնահատի՛ր: Ի՞նչ դեր է կատարել եկեղեցին ՀՀ ներքին կյանքում:

Եկեղեցին ՀՀ-ի ներքին կյանքում մեծ և կարևոր դեր է կատարել, քանի որ այն օգնել պետությանը ամեն ձև ինչպես կարող էր, նույնիսկ իր տարածքները անվճար տրամադրել է որբանոցներին և հիվանդանոցներին։

Սոցիալ-տնտեսական դրությունը/էջ 55-56-ը պատմել/

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
Հ. Քաջազնունի-եղել է ՀՀ-ի վարչապետ
Ամերկոմ-Ամերկոմը ամերիկյան կոմիտե էր, որի օգնությամբ հայ որբերի մեծ մասը գտնվում էին խնամքի տակ։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Նկարագրի՛ր ՀՀ սոցիալ-տնտեսական աղետալի վիճակը և կառավարության ձեռնարկած քայլերն այդ ուղղությամբ:
Նոր անկախացած երկրի վիճակը վատ էր, քանի որ հիգիենայի հետ կային խնդիրներ, ինչպես նաև տիրում էր սով, ինչից մահացել են շուրջ 150-180 հազար հայ։ Կառավարությունը սովի դեմ պայքարելու համար օգնություն է ուզել այլ երկրներից, այսինքն այլ երկրներից ուտելիքի պաշարներ է ուզել։
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ գործոններով էր պայմանավորված ՀՀ սոցիալ-տնտեսական ծանր կացությունը:
Ի՞նչ նշանակություն ունեցավ ամերիկ­յան օգնությունը ՀՀ սոցիալ-տնտեսական կյանքում:
Հիմնական գործոնները ուրիշ երկների կողմից ճնշումներ և այն, որ Հայաստանը նոր էր անկախացել, այսինքն բոլորը անփորձ էին, չգիտեին ինչ անեին։ Ամերիկայի սննդի պաշարի տալը և Ամերկոմի կողմից որբերի խնամքը շատ կարևոր էին հայերի համար, քանի որ նրանք օգնեցին լուծել ամենամեծ խնդիրները՝ սովն ու որբերը։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Քո պատկերացում­ների համաձայն՝ ի՞նչ ընդհանրություններ և տարբերություններ կան Առաջին հանրապետության և 1990-ական թթ. սոցիալ-տնտեսական իրավիճակների միջև:
Ընդհանրությունները նրանք են, որ երկուսն էլ եղել են շատ ծանր իրավիճակներում՝ սով, աղքատություն և այլն։
2. Ընդհանրացո՛ւ։ Ինչպե՞ս կբնութագրես կառավարության քաղաքականությունը տնտեսության ոլորտներում:

Առաջադրանք 2

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության ձևավորումը: Բաթումի պայմանագրի վերանայման/էջ 57 պատմել/

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Հ. Օհանջանյան • Ա. Ահարոնյան • Անտանտ • Ազգերի լիգա • Գերմանիա • Մեծ Բրիտանիա

Հ․ Օհանջանյան-Հայկական պատվիրակության անդամ, զբաղվել է Հայաստանի շահերի ներկայացմամբ Բեռլինում և Կ.Պոլսում:

Ա. Ահարոնյան-Հայկական պատվիրակության անդամ, զբաղվել է Հայաստանի շահերի ներկայացմամբ Բեռլինում և Կ.Պոլսում:

Անտանտ-Երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքում ձևավորված պատերազմական կողմ, որի մեջ կային Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսաստանը։ Անտանտը հետագայում աջակցություն ցուցաբերեց հայ ժողովրդին։

Գերմանիա – Երկիր, որտեղ հայկական պատվիրականները փորձում էին ապահովել Հայաստանի համար աջակցություն։

Մեծ Բրիտանիա-

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Որո՞նք էին ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները: Ինչպիսի՞
հարաբերություններ է ձևավորում ՀՀ-ն Թուրքիայի և
Քառյակ միության մյուս պետությունների հետ:
ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները նրանք էին, որ պահպանեն ՀՀ-ի անկախությունը, տարածքների ընդլայնումը, ժողովրդի կյանքի ապահովումը և դաշնակիցներ գտնելը։ ՀՀ-ն փորձում է ձևավորել բարեկամություն այդ երկների հետ։
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ կարգավիճակ ուներ ՀՀ-ն, ո՞ր պետություններն էին ճանաչել նրան:
1919–1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչվում էր Անտանտի Գերագույն խորհրդի և ԱՄՆ–ի կողմից, իսկ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվել են շուրջ 40 երկրների հետ:
գ. Վերլուծի՛ր։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված ՀՀ նկատմամբ Անտանտի դրական վերաբերմունքը
Ինձ թվում է այն, որ ՀՀ-ն վատ հարաբերություններում էր Թուրքիայի հետ։ Անտանտը նույնպես վատ հարաբերություններ ուներ Թուրքիայի հետ, և Անտանտը Հայաստանին աջակցելով թուլացնում էր Թուրքիայի ազդեցությունը։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Գնահատի՛ր: Ի՞նչ ընդհանրություններ կան 1918 թ.
ՀՀ-Թուրքիա և ներկայիս Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների միջև:
հարցը

Ընդհանրությունները նրանք են, որ երկու ժամանակաշրջանում էլ երկու պետությունների հարաբերություներն էլ եղել են լարված։

Բայազետի հերոսական պաշտպանությունը և անհատի դերը այդ պաշտպանության ժամանակ

Աշխատանք տանը

Քրոմոսոմներ, գեներ, կարիոտիպ։Էջ 30-31

ԹԵՍՏ 1

1. Գենը ինչի՞ միավոր է․
ա) Քրոմոսոմի սպիտակուցային հատված
բ) Ժառանգական տեղեկատվության միավոր
գ) Միտոզի փուլ
դ) Ռիբոսոմի կառուցվածքային միավոր

---

ԹԵՍՏ 2

2. Մարդու սոմատիկ բջիջներում որք՞ան քրոմոսոմ կա:
ա) 23
բ) 24
գ) 46
դ) 48

---

ԹԵՍՏ 3

3. Ինչպե՞ս է կոչվում մարդու քրոմոսոմների ամբողջական հավաքը, դասավորված ըստ չափի և կառուցվածքի:
ա) Գենոմ
բ) Կարիոտիպ
գ) Գենոտիպ
դ) Ֆենոտիպ

---

ԹԵՍՏ 4

4. Ո՞ր տեսակի քրոմոսոմներն են որոշում անձի սեռը:
ա) Սոմատիկ քրոմոսոմներ
բ) Ավտոսոմներ
գ) Սեռական քրոմոսոմներ
դ) Միտոխոնդրիալ քրոմոսոմներ

---

ԹԵՍՏ 5

5. Գենի տարբեր ձևերը, որոնք պայմանավորում են հատկանիշների տարբեր դրսևորումներ, կոչվում են․
ա) Կարիոտիպեր
բ) Ալելներ
գ) Հոմոլոգներ
դ) Մուտագեններ

Սովորելու նյութը՝ ՀՀ կլիման & 12-ը, էջ 40-43 կամ այս՝ դասագրքից & 12-13, էջ 46-51։

Սովորել դասը հետևյալ հարցերի միջոցով՝

1. Որտե՞ղ է ՀՀ-ում ամպամած օրերի թիվը ամենաքիչը և որքա՞ն է։
Սևանի ափի Մարտունի տարածքում արևը բացվում է ամենաերկար՝ մոտ 2780 ժամ։ Այստեղ տարեկան ընդամենը 18 ամպամած օր է գրանցվում, մինչդեռ այլ շրջաններում այդ թիվը զգալիորեն շատ է։

2. Հայաստանում որտե՞ղ են գրանցվել ամենաբարձր և ամենացածր ջերմաստիճանները։
Օդի ամենացածր ջերմաստիճանը (-46°) արձանագրվել է Պաղակն բնակավայրում՝ Արփի լճի գոգավորությունում։ Ամենաբարձր ջերմաստիճանը (+43,7°) գրանցվել է Զանգեզուրի հարավում՝ Մեղրիում, իսկ ամառվա ամիսների միջին ջերմաստիճանը տատանվում է +9°-ից +26°:

3. Ինչպիսին է կլիման տարվա տարբեր եղանակներին։

• Գարուն – տևում է 1,5–3 ամիս՝ կախված բարձրությունից։ Եղանակը մեղմ ու խոնավ է, հաճախ փոփոխական, և երբեմն ցրտահարություններ են լինում, որոնք վնասում են բուսաբուծությանը։
• Ամառ – ցածրադիր գոտիներում տևում է մայիսի երկրորդ կեսից մինչև հոկտեմբերի սկիզբ։ Օդը շոգ է, միջին ջերմաստիճանը +24°…+26°: Լեռնային գոտիներում ամառը կարճատև և զով է։
• Աշուն – ցածրադիր և միջին լեռնային գոտիներում ամենահարմար եղանակն է։ Օդը արևոտ, չափավոր տաք և քիչ քամի է։ Կհայտնվեն հազվադեպ ցրտահարություններ։
• Ձմեռ – բարձր լեռնային գոտիներում ձմեռը երկար է՝ 7–8 ամիս, միջին լեռնային գոտում՝ մոտ երկու ամիս, ցածրադիր գոտիներում՝ դեկտեմբերից փետրվար։ Ձյունն այստեղ հաստ է, որոշ վայրերում (Մեղրի, Իջևան) գրեթե ձյուն չի լինում։

4. Նկարագրի՛ր Հայաստանում տեղումների բաշխվածությունը։
Տեղումների քանակը և տեսակը Հայաստանում կախված են բարձրությունից ու տեղանքից։ Բարձր լեռնային գոտիներում տեղումները շատ են, մինչդեռ ցածրադիր գոտիներում՝ քիչ (230–1100 մմ): Ձմռանը լեռնային գոտիներում տեղումները ձյան տեսքով են, ինչը պահպանում է ջրային պաշարները։ Գարունը խոնավ է, ամառը ցածրադիր գոտիներում շոգ ու չոր, իսկ լեռնայինում՝ զով և կարճատև։ Աշունը հիմնականում արևոտ է, միջին ջերմաստիճանով ու քիչ քամիով, բայց հնարավոր են ցրտահարություններ։

5. Վերընթաց գոտիականություն ասելով ի՞նչ հասկանում ես։
Վերընթաց գոտիականությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես է կլիման, ջերմաստիճանը և տեղումները փոխվում բարձրանալով լեռներով. երբ բարձրանում ենք, եղանակային պայմանները փոխվում են՝ դառնում ցուրտ և խոնավ կամ ձյունառատ, կախված լեռնային գոտուց։

6. ՀՀ ութ վերընթաց կլիմայական գոտիները

1. Չոր միջին և բարձրադիր (երկար ձմեռ, քիչ տեղումներ)
2. Չոր, խիստ ցամաքային
3. Չոր ցամաքային
4. Միջին խոնավ ցամաքային
5. Միջին շոգ
6. Բարեխառն լեռնային
7. Ցուրտ լեռնային
8. Ձյունառատ (խիստ ցուրտ)

7. ՀՀ-ում ջերմության և խոնավության հիմնական օրինաչափություններ
Ջերմաստիճանը և խոնավությունը տեղանքի բարձրությամբ փոխվում են. ցածրադիր գոտիներում ամռանը շոգ ու չոր է, ձմռանը մեղմ է, լեռնային գոտիներում՝ ամառը զով, ձմեռը ձյունառատ ու երկար, իսկ տեղումները ավելի շատ են բարձր տարածքներում։

8. Համեմատություն քո բնակավայրի եղանակի հետ տարվա ընթացքում

• Գարուն – մեղմ ու խոնավ, հնարավոր են անձրևներ և ցրտահարություններ
• Ամառ – շոգ և չոր
• Աշուն – արևոտ, չափավոր տաք, քիչ անձրևներ, կլիման կայուն
• Ձմեռ – ցուրտ է, լեռնային տարածքներում ձյուն

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 199-ա,գ,ե;200-ա,գ,ե;201-ա,գ,ե; 202

ա)x^2-7x+4<0
գ)4x^2-9x-15>_0
ե)2x^2+9x-1<0

ա)x^2-5x+1>0
գ)2x^2+5x-2>5x+5-1
2x^-6<0
ե)16x^2-4x+1>_8x^2+12x-7
8x^2-16x+8>_0

ա)-x^2+6x+5>0
x^2-6x-5<0

գ)-6x^2+12x+9<0
6x^2-12x-9>0
x^2-2x-1,5>0

ե)-2x^2-12x-6>_0
x^2+6x+3<_0

3^2>8
9>8
-3^2>8

3>V8

🧪 Օքսիդներ

Ի՞նչ են օքսիդները։

Օքսիդներ, երկտարր միացություններ են, որոնք բաղկացած են որևէ տարրի և թթվածնի ատոմներից։

Ինչպե՞ս են դասակարգվում օքսիդները ըստ իրենց հատկությունների։

Օքսիդները իրենց քիմիական հատկությունների հիման վրա դասակարգվում են 4 հիմնական տեսակի

Նշիր թթվային, հիմնական և ամֆոտեր օքսիդների օրինակներ։

Թթվային՝ SO₂, CO₂

Հիմնական՝ MgO, CaO

Ամֆոտեր՝ ZnO, Al₂O₃

Ինչպիսի՞ ռեակցիաներով կարելի է ստանալ օքսիդներ։

Օքսիդները սովորաբար ստացվում են տարրերի այրումով օդում (թթվածնում)։

a) Մագնեզիումի այրումը օդում →
2Mg + O₂ → 2MgO

b) Ծծմբի այրումը օդում →
S + O₂ → SO₂

Թթուներ

1. Գրիր աղաթթվի քիմիական բանաձևը։
   HCl
2. Նշիր՝ որ տարրերն են կազմում ծծմբական թթուն (H₂SO₄)։
   Բաղկացած է ջրածնից (H), ծծնմբից (S) և թթվածնից (O)
3. Թթուների բաղադրության մեջ պարտադիր ի՞նչ տարր կա։
   Թթուների բաղադրության մեջ պարտադիր կա՝ ջրածին (H)։
4. Ինչ իոն է տալիս թթուն ջրում լուծվելիս։
   Թթուն ջրում լուծվելիս տալիս է՝ H⁺ իոն (հիդրոգեն իոն)։
5. Նշիր՝ ուժեղ թե թույլ թթու է․
   ա) HCl ուժեղ
   բ) H₂CO₃ թույլ
6. Ընտրիր՝ որ նյութն է թթու.
   ա) NaOH
   բ) H₂SO₄ թթու
   գ) CaO
7. Նշիր՝ որ նյութերն են ստացվում թթվի և հիմքի փոխազդեցության արդյունքում։
   Թթու + հիմք → աղ + ջուր
8. Գրի՛ր ազոտական թթվի բանաձևը և ասա դա միատոմյա՞, թե բազմատոմյա թթու է։
   Ազոտական թթու․ HNO₃ → բազմատոմյա թթու
9. Գրի՛ր թթվի անվանումները.
   ա) H₂SO₄ → ծծմբաթթու
   բ) HNO₃ → ազոտաթթու
   գ) H₂CO₃ → ածխաթթու
10. Նշիր, թե որ թթուներն են ուժեղ, իսկ որոնք՝ թույլ․
    HCl ուժեղ, H₂SO₄ուժեղ, H₂CO₃ թույլ, H₂Sթույլ
11. Գրիր թթվի և հիմքի փոխազդեցության հավասարումը․
    NaOH + HCl → ? H₂O
12. Գրիր մետաղի և թթվի փոխազդեցության հավասարումը․
    Zn + H₂SO₄ → ? ZnSO₄ + H₂↑
13. Գրիր մետաղական օքսիդի և թթվի փոխազդեցությունը․
    CuO + H₂SO₄ → ? CuSO₄ + H₂O

🧴 Հիմքեր

Ի՞նչ են հիմքերը։

Հիմքեր կամ հիդրօքսիդներ են կոչվում այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են մետաղի ատոմից և մեկ կամ մի քանի հիդրօքսիլ խմբերից:

Ինչպիսի՞ իոններ են տալիս հիմքերը ջրային լուծույթում։

Հիմքերը ջրային լուծույթում տալիս են հիդրօքսիդային իոններ (OH⁻)

Ինչպե՞ս են ստացվում հիմքերը։

Հիմքերը կարող են ստացվել մի քանի հիմնական եղանակներով՝ կախված մետաղի և օքսիդների տեսակից։

Գրիր ռեակցիան՝ a) Նատրումի օքսիդ + ջուր → b) Ամոնիակը + ջուր →

ա) Na₂O + H₂O → 2NaOH

բ) NH₃ + H₂O → NH₄OH

Ինչպե՞ս են փոխազդում թթուները և հիմքերը։ Նշիր լուծելի և անլուծելի հիմքերի օրինակներ

Թթուները և հիմքերը փոխազդում են նեյտրալացման ռեակցիայում, որի ընթացքում առաջանում է աղ և ջուր։

🧂 Աղեր

Ի՞նչ են աղերը։

Աղերը բարդ նյութեր են, որոնք կազմված են մետաղների ատոմներից և թթվային մնացորդներից։

Ինչպե՞ս են ստացվում աղերը։

Աղերը ստացվում են թթուների և հիմքերի փոխազդեցության արդյունքում։

Գրիր ռեակցիան՝ a) Թթու + հիմք →

b) Մետաղ + թթու →
a) HCl + NaOH → NaCl + H₂O
b) Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂

Նշիր նորմալ և թթվային աղերի տարբերությունը։
Նորմալ աղեր՝ բոլոր ջրածինները փոխարինված են մետաղով (Na₂SO₄)

Թթվային աղեր՝ ոչ բոլոր ջրածիններն են փոխարինված (NaHSO₄)

Ինչպե՞ս են աղերը վերածվում թթուների կամ հիմքերի։

Աղերը կարող են արձագանքել ջրի կամ այլ նյութերի հետ՝ առաջացնելով թթու կամ հիմք։

Նշիր 3 աղ և գրիր դրանց կիրառությունը։

NaCl – օգտագործվում է սննդում

CaCO₃ – շինարարության մեջ (մարմար, կրաքար)

KNO₃ – պարարտանյութերում

Առաջադրանք
1․ Ընթերցե՛ք Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը և առանձնացրեք կրթությանը վերաբերող հոդվածները։
 /բլոգային աշխատանք/․

Հոդված 26.

1. Յուրաքանչյուր ոք ունի կրթության իրավունք: Առնվազն տարրական և ընդհանուր կրթությունը պետք է լինի անվճար: Տարրական կրթությունը պիտի լինի պարտադիր: Տեխնիկական և մասնագիտական կրթությունը պետք է հանրամատչելի լինի, և բարձրագույն կրթությունը` հավասարապես մատչելի բոլորի համար` յուրաքանչյուրի ընդունակությունների հիմունքով:

2. Կրթությունը պետք է ուղղված լինի մարդկային անհատականության լիակատար զարգացմանը և մարդու իրավունքների ու հիմնական ազատությունների նկատմամբ հարգանքի մեծացմանը: Կրթությունը պետք է նպաստի փոխըմբռնմանը, հանդուրժողականությանը և բոլոր ժողովուրդների, ռասայական և կրոնական խմբերի միջև բարեկամությանը և պիտի նպաստի Միավորված ազգերի` խաղաղության պահպանմանն ուղղված գործունեությանը:

3. Ծնողներն իրենց մանկահասակ երեխաների համար կրթատեսակ ընտրելու գործում ունեն առաջնության իրավունք:

Հոդված 27.

1. Յուրաքանչյուր ոք ունի հասարակության մշակութային կյանքին մասնակցելու, արվեստից բավականություն ստանալու, գիտական առաջընթացին մասնակցելու և նրա բարիքներից օգտվելու իրավունք:

2. Յուրաքանչյուր ոք ունի հեղինակած գիտական, գրական կամ գեղարվեստական աշխատանքի արդյունքը հանդիսացող իր բարոյական և նյութական շահերի պաշտպանության իրավունք:

 Օքսիդներ

Ի՞նչ են օքսիդները։

Օքսիդներն այն բարդ նյութերն են, որոնք կազմված են երկու տարրից, որոնցից մեկը միշտ թթվածինն է։

Ինչպե՞ս են դասակարգվում օքսիդները ըստ իրենց հատկությունների։

Թթվային օքսիդներ, հիմնական օքսիդներ, ամֆոտեր օքսիդներ

Նշիր թթվային, հիմնական և ամֆոտեր օքսիդների օրինակներ։

Թթվային-SO₂

Հիմնական-CaO

Ամֆոտեր-ZnO

Ինչպիսի՞ ռեակցիաներով կարելի է ստանալ օքսիդներ։

Մետաղների կամ ոչ մետաղների այրմամբ օդում

Գրիր ռեակցիան՝ a) Մագնեզիումի այրումը օդում →2Mg + O₂ → 2MgO

b) Ծծմբի այրումը օդում → S + O₂ → SO₂

Թթուներ

1. Գրիր աղաթթվի քիմիական բանաձևը։

HCl

1. Նշիր՝ որ տարրերն են կազմում ծծմբական թթուն (H₂SO₄)։

H₂, S, O₄

1. Թթուների բաղադրության մեջ պարտադիր ի՞նչ տարր կա։

H

1. Ինչ իոն է տալիս թթուն ջրում լուծվելիս։

H+

1. Նշիր՝ ուժեղ թե թույլ թթու է․
   ա) HCl
   բ) H₂CO₃
2. Ընտրիր՝ որ նյութն է թթու.
   ա) NaOH
   բ) H₂SO₄
   գ) CaO
3. Նշիր՝ որ նյութերն են ստացվում թթվի և հիմքի փոխազդեցության արդյունքում։

NaOH + HCl → NaCl + H₂O

1. Գրի՛ր ազոտական թթվի բանաձևը և ասա դա միատոմյա՞, թե բազմատոմյա թթու է։

HNO₃, բազմատոմյա թթու է։

1. Գրի՛ր թթվի անվանումները.
   ա) H₂SO₄ → ծծմբական թթու
   բ) HNO₃ → ազոտական թթու
   գ) H₂CO₃ → ածխաթթու
2. Նշիր, թե որ թթուներն են ուժեղ, իսկ որոնք՝ թույլ․
   HCl-ուժեղ, H₂SO₄-ուժեղ, H₂CO₃, H₂S
   Ուժեղ՝ HCl, H₂SO₄
   Թույլ՝ H₂CO₃, H₂S
3. Գրիր թթվի և հիմքի փոխազդեցության հավասարումը․
   NaOH + HCl → NaCl + H₂O
4. Գրիր մետաղի և թթվի փոխազդեցության հավասարումը․
   Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ +H₂
5. Գրիր մետաղական օքսիդի և թթվի փոխազդեցությունը․
   CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O

Հիմքեր

Ի՞նչ են հիմքերը։

Նյութեր են, որոնց մեջ կա OH։

Ինչպիսի՞ իոններ են տալիս հիմքերը ջրային լուծույթում։

OH⁻

Ինչպե՞ս են ստացվում հիմքերը։

Գրիր ռեակցիան՝

a) Նատրումի օքսիդ + ջուր
Na2O+H20 NaH3+H2O Na

b) Ամոնիակը + ջուր

Ինչպե՞ս են փոխազդում թթուները և հիմքերը։ Նշիր լուծելի և անլուծելի հիմքերի օրինակներ

 Աղեր

Ի՞նչ են աղերը։

Թթվի մնացորդի և մետաղի միացություններն են։

Ինչպե՞ս են ստացվում աղերը։

Գրիր ռեակցիան՝ a) Թթու + հիմք →

b) Մետաղ + թթու →

Նշիր նորմալ և թթվային աղերի տարբերությունը։

Նորմալ աղ – H-ի ատոմ չկա։
Օր. Na₂SO₄

Թթվային աղ – Թթվի մի մասը չեզոքացված չէ, կա H։
Օր. NaHSO₄

Ինչպե՞ս են աղերը վերածվում թթուների կամ հիմքերի։

Նշիր 3 աղ և գրիր դրանց կիրառությունը։

1. NaCl — սննդի աղ
2. CaCO₃ — շինարարական նյութ
3. Na₂CO₃ — լվացող միջոցներում

Լրացուցիչ առաջադրանքներ՝194-բ,դ,զ;195-բ,դ,զ;197-բ,դ,զ,ը;198-բ,դ

բ)այո
դ)ոչ
զ)այո

բ)ոչ
դ)այո
զ)ոչ

բ)ոչ
դ)ոչ
զ)այո
ը)ոչ